اختلال اتیسم (اوتیسم) طیفی از اختلالات رشدی عصبی است که عمدتا با علائم نقص در مهارتهای اجتماعی، مهارهای کلامی و غیرکلامی، اصرار بر یکنواختی و علایق محدود، حرکتهای تکراری و کلیشهای، عدم همدلی و ارتباط چشمی و گستره دیگری از علائم و نشانهها مشخص میگردد. این علائم در کودکان دارای اوتیسم به شکل و شدت متفاوتی مشاهده میگردد و همین امر نیز میتواند منجر به تشخیص سطح اختلال اوتیسم گردد.
فاکتورهای خطرآفرین اوتیسم
جنس: پسران تقریبا چهار برابر بیشتر از دختران مبتلا به اوتیسم هستند.
زایمان زودرس: نوزادان زودرس متولد شده پیش از 26 هفتگی خطر بیشتری برای ابتلا به اوتیسم دارند و البته این نوزادان همراه با وزن کم به دنیا میآیند که این مورد نیز از موارد افزایش ریسک اوتیسم میگردد.
تاریخچه خانوادگی: خانوادههایی که دارای یک فرزند مبتلا به اوتیسم هستند بیشتر در معرض داشتن فرزند دیگری با این اختلالاند. همچنین وجود برخی اختلالات مانند اسکیزوفرنی و اختلال اوتیسم در والدین نیز میتواند منجر به افزایش ریسک گردد.
سایر اختلالات: کودکانی که دارای شرایط پزشکی خاص هستند بیشتر احتمال دارد در معرض اوتیسم قرار داشته باشند.برای مثال سندروم ایکس شکننده (اختلالی ارثی که باعث اختلالات ذهنی میگردد)، اسکلروزتوبروز (شرایطی که منجر به تومورهای خوشخیم در سیستم مغزی عصبی میگردد)، سندروم رت (بیماری ژنتیکی مختص دختر ها که باعث رشد کند مغز میگردد) و ناتوانی ذهنی.
سن والدین: مشخص گردیدهاست که بین سن بالای والدین (بالای 35 سال) و یا سن پایین مادران (زیر 20 سال) و افزایش اختلال اوتیسم ارتباط وجود دارد.
شرایط بارداری: فاصله بین بارداریها مشخص گردیده است که اگر کوتاه باشد میتواند شرایط رحم مادر برای بارداری و پذیرایی مناسب از جنین را به خطر انداخته و ریسک اوتیسم را افزایش دهد. همچنین تغذیه مادر نیز میتواند یک فاکتور مهم برای این ریسک باشد هرچه تغذیه مادر نامناسبتر و عاری از غذاهای طبیعی و ارگانیک باشد میتواند خطر را بیشتر و بیشتر کند.
علائم و نشانههای اوتیسم چیست؟
1) کودک مبتلا به اوتیسم اختلال تکلم دارد.
از نظر کلامی، کودک مبتلا به اوتیسم دچار تاخیر است. کودک طبیعی در یک سالگی میتواند تک کلمه ادا کند. در ۱٫۵ سالگی ۳-۲ کلمه را با هم ترکیب میکند. کودکان مبتلا به اوتیسم یا کلام ندارند یا در مقایسه با همسالانشان دچار تاخیر کلامیاند. برخی کلام دارند اما معنی دار نیست و کلام دیگران را اکو میکنند. این به معنی هوش بالای کودک نیست بلکه بدان معنی است که کودک درک و شناختی از محیط اطراف ندارد.
2) کودک مبتلا به اوتیسم «من» نمیگوید.
کودک به محض آنکه «من» را درک میکند، دیگر از «نام خود» برای بیان خواسته هایش استفاده نمیکند. کودک مبتلا به اوتیسم شناختی از «من» ندارد و خود را با نام صدا میزند. میگوید: «به علی آب بدید!» این نشانه خوبی نیست. حتی کودک مبتلا ضمایر را هم اشتباه تلفظ میکند.
3) ارتباط کودک مبتلا به اوتیسم یکطرفه است.
کودک مبتلا به اوتیسم نمیتواند درست ارتباط برقرار کند و گفتارش جهتدار نیست. ممکن است محتوای کلام با سنش متناسب نباشد. ممکن است بدون توجه به صحبتهای دیگران فقط در مورد علایق خود صحبت کند. کودک مبتلا به اوتیسم نمیتواند تبادل اطلاعات کند. این کودکان به لبخند یا خستگی دیگران توجهی ندارند و قادر نیستند نوبت را رعایت کنند. آنها ارتباط یکطرفه برقرار میکنند و به همین علت ارتباطشان نمیتواند موثر باشد.
4) واژه سازی کودک مبتلا به اوتیسم غیرطبیعی است.
ممکن است واژهسازی به شکل بازی در کودکان عادی هم دیده شود اما جایگزین کردن همیشگی واژهها، مختص مبتلایان به اوتیسم است. مثلا کودک مبتلا به اوتیسم ممکن است همیشه به «باب اسفنجی»، «بنگی» بگوید.
5) اوتیسم خفیف است، گاهی شدید است.
در گذشته اوتیسم به ۵ گروه تقسیم میشد. امروزه میدانیم که اوتیسم نوعی اختلال رفتاری است و طیف بندی دارد. ممکن است کودک تمام علائم را داشته باشد و در طیف شدید اوتیسم باشد. ممکن است فقط مشکل ارتباطی داشته باشد؛ مثلا نتواند دوست صمیمی داشته باشد و احساسات دیگران را درک کند و در گروه مبتلایان به اوتیسم خفیف دستهبندی میشود. مراقبت از کودکان مبتلا به اوتیسم به این دلیل اهمیت دارد.
6) کودک مبتلا به اوتیسم ساعت ها با یک وسیله سرگرم میشود.
کودک طبیعی مدت توجه کوتاهی دارد، شاید نهایتا ۵ دقیقه با یک اسباب بازی بازی کند و بعد آن را رها کند و سراغ بازی دیگری برود. کودک طبیعی چون محرک های مختلف را آزمایش میکند، پیشرفت میکند اما کودک مبتلا به اوتیسم ساعتها یک بازی تکراری انجام خواهد داد.
7) کودک مبتلا به اوتیسم محو پنکه و لباسشویی میشود.
این کودک به چرخیدن یا به وسایلی که میچرخد مثل پنکه و لباسشویی علاقمند است. ممکن است ساعتها خود را با تماشای آنها سرگرم کند. ممکن است زنجیری را تکان دهد یا به موسیقی های ثابت واکنش و علاقه شدید نشان دهد.
8) کودک مبتلا به اوتیسم مثل کودکان دیگر بازی نمیکند.
این کودکان بازیهای تخیلی ندارند. کودکان از ۱٫۵ تا ۲ سالگی وارد بازیهای نمادین میشوند. ممکن است از یک تکه پازل به عنوان لیوان چای استفاده کنند. عروسکشان را روی پا بگذارند و تکان دهند. این بازیها به رشد طبیعی کودک کمک میکند اما مبتلایان به اوتیسم این توانایی را ندارند. آنها با اسباب بازیها آنگونه که باید بازی نمیکنند. ممکن است به جای راه بردن ماشینهای اسباب بازی روی زمین، آنها را پشت هم بچینند و قطار کنند.
9) تشخیص اوتیسم در بدو تولد ممکن نیست.
علائم اوتیسم در کودکان معمولا از ۹ ماهگی قابل تشخیص است اما در ۳-۲ سالگی کاملا مشخص میشود. در موارد بسیار خفیف ممکن است در نوجوانی یا جوانی تشخیص داده شود. علائم در ۳ حوزه ارتباط، کلام و علایق و رفتارهای تکراری دیده میشود.
10) کودک مبتلا به اوتیسم ارتباط چشمی ندارد.
در موارد متوسط تا شدید، این کودکان ارتباط چشمی ندارند اما در موارد خفیف فقط ارتباط کلامی برقرار نمیکنند.
11) کودک مبتلا به اوتیسم نبوغ خاصی در برخی مسائل دارد.
دو سوم کودکان مبتلا کمتوان ذهنی هستند و یک سوم آنها هوش معمولی دارند. این کودکان در برخی مسائل نبوغ خاصی دارند. مثلا ممکن است علاقه خاصی به سیارهها داشته باشند و با کمترین تلنگری اطلاعاتی را در این زمینه حفظ کنند. در زمان صحبت درباره این موضوعات در جمع، به پیامهای ارتباطی دیگران مثل «بس است» یا «خسته شدیم» توجهی نمیکنند.
12) کودک مبتلا به اوتیسم توان همذات پنداری ندارد.
کودک مبتلا به اوتیسم درک کاملی از احساسات دارد. او میتواند مادرش را بغل کند و ببوسد یا دلیل گریهاش را جویا شود. متاسفانه در سنین بالاتر که انتظارها از او بیشتر میشود، ممکن است در این زمینه دچار مشکل شود. کودک مبتلا به اوتیسم توانایی ذهن خوانی ندارد. نمیتواند به محیط توجه کند یا خود را جای دیگران بگذارد و احساسات دیگران را درک کند.
13) اوتیسم در کودکان و نداشتن تفکر انتزاعی
تفکر پیچیده انتزاعی با رسیدن به نوجوانی کامل میشود. یک فرد عادی در نوجوانی متوجه ضرب المثلها و کنایه میشود. مبتلایان به اوتیسم نمیتوانند از مسائل نتیجه بگیرند و همین موضوع ارتباطشان را مختل میکند.
14) کودکان مبتلا به اوتیسم یکپارچگی حسی ندارند.
این کودکان یکپارچگی حسی ندارند؛ یعنی در برخی از آنها آستانه درد بسیار بالا و در برخی پایین است. بعضی از آنها گاهی متوجه سوختگیهای شدید نمیشوند و برخی با کوچکترین ضربه درد شدید حس میکنند. در مورد صدا هم همینطور است؛ گاهی یک کودک مبتلا صداهای بسیار آهسته را میشنود و به آن توجه دارد در حالی که متوجه صداهای بلند مثل صدای زنگ در نمیشود.
شيوههای ايجاد وافزايش رفتار مطلوب در کودک مبتلا به اوتيسم
روش تقويت مثبت
روش تقويت مثبت شيوهاي همگاني است كه تمام افراد از آن از طريق ستايش، تعريف، تمجيد و پاداش به نيرومند ساختن رفتار ديگران ميپردازند. مانند دست كشيدن به سر كودك اُتيستيك جهت افزايش ارتباط چشمي. یکی از انواع روشهای تقویت مثبت، تقویت افتراقی است.
تقويت افتراقی
شيوهاي است كه در آن تلاش ميگردد فراواني رفتار مطلوب افزايش و رفتارهاي نامطلوب كاهش يابد. هر بار كه رفتار مطلوب رخ ميدهد تقويت ميگردد و اين امر منجر به افزايش احتمال بعدي رفتار مطلوب در کودک مبتلا به اتيسم ميگردد.به عنوان مثال هنگامي كه در پي درخواست شما كودكتان موفق به قرار دادن تعدادي مكعب بر روي هم ميشود به او تكه اي شكلات داده و با گفتن آفرين باعث افزايش يا تكرار رفتار در وي ميشويد.
نكته: براي اينكه تقويت كننده برای کودک اتیستیک حد اكثر كارايي را داشته باشد لازم است تقويت كننده بلافاصله بعد از انجام رفتار مطلوب به او داده شود. مثلاً هنگامي كه كودك ارتباط چشمي برقرار كرد فوراً او را بغل كرده و از كلمه آفرين استفاده كنيد.
اقتصاد ژتونی
يكي از فنون بسيار موفق برای کودک مبتلا به اتیسم استفاده از روشهاي تقويتي بويژه در تقويت مثبت، اقتصاد ژتونی است كه در اينجا با ارائه مثالي توضيح داده ميشود.حسين كودكي است كه با توجه به فراگيري اجابت مزاج در توالت، این کار را در خارج از توالت انجام ميدهد. از او ميخواهيم كه از اين به بعد براي این مساله به توالت برود و به ازاء هر بار انجام يك ستاره دريافت نمايد و زماني كه ستارههايش به تعداد مشخصي رسيد به او جايزه تعلق ميگيرد و در صورت نرفتن به دستشويي از او ستاره كم ميگردد. به اين شكل حسين فراگرفت براي به دست آوردن جايزه مورد نظر براي هر بار اجابت مزاج به توالت برود.
روش تقويت منفی
علاوه بر تقويت مثبت، تقويت منفي نيز موجب افزايش رفتار ميگردد. تفاوت تقويت كننده منفي با تقويت كننده مثبت در اين است كه در تقويت كننده منفي جلوگيري از وقوع آن موجب افزايش رفتار مطلوب ميگردد. هنگامي كه كودك اتيستيك به دنياي درون خود فرو ميرود يك صداي بلند(تقويت كننده منفي) موجب كاهش رفتار نامطلوب (قطع در خود ماندن) و افزايش رفتار مطلوب(ازخود بيرون آمدن) ميگردد.
روش محو كردن
يكي ديگر از روشهاي افزايش رفتارمثبت، روش محو كردن محركها است. يعني محركات كنترل كننده رفتار تدريجاً با محركات كنترل كننده ديگر تغيير مييابند و به اين روش محو كردن ميگويند. حال با مثالي در مورد كودك اتيستيك مسئله را روشن ميكنيم. يك پسر بچه اتيستيك به نام علي فقط گفته هاي ديگران را تقليد میکند و نميتواند به چيزهايي كه ديگران به او ميگویند بطور مناسب پاسخ دهد. براي مثال وقتي از او ميپرسند :اسمت چيه؟ در پاسخ ميگوید اسمت چيه ؟ اسمت چيه؟ اسمت چيه؟ اين يك مشكل كنترل محرك است كه در آن سوالي كه پرسيده ميشود به جاي پاسخهاي مناسب، پاسخهاي تقليدي را بر ميانگيزد. با استفاده از روش محو كردن مشكل اين كودك بر طرف شد يعني به او آموزش داده شد كه در جواب به اسمت چيه؟ پاسخ درست بدهد . براي اين منظور، ابتدا مربي تقويت كننده مناسب را مشخص كرد مانند آبنبات. سپس مربي علي را روي صندلي در مقابل خود نشاند و با صداي بلند از او پرسيد اسمت چيه ؟ قبل از آنكه علي فرصت جواب دادن بيابد مربي خيلي سريع و بلند فرياد زد ((علي))علي كلمه علي را تقليد كرد و مربي اين پاسخ او را با گفتن آفرين پسر و يك تكه آبنات تقويت كرد. بعد از تكرار اين عمل براي بارها و بارها، مربي با صداي بلند از علي پرسيد اسمت چيه ؟و او جواب داد ((علي)).
روشهاي تعميم يا گسترش رفتار برای اتيسم
مهمترين اصل روانشناسي يادگيري كه طبق آن رفتار از موقعيتهاي خاص يادگيري به موقعيتهاي ديگر گسترش مييابد اصل تعميم است. تعميم انواع مختلفي دارد يك نوع تعميم آن است كه رفتاري كه در يك موقعيت خاص و در حضور يك تغيير دهنده رفتار يا مربي خاص آموخته شده است در موقعيتهاي ديگر يا در حضور مربيان ديگر نيز انجام شود.اين پديده را انتقال آموزش يا تعميم محرك مينامند. به عنوان مثال حسين سلام كردن را فقط در مورد مربي خود به كار ميبرد و در جمع فقط به مربي خود سلام ميكند. مربي او را به كلاسهاي ديگر برده و از او ميخواهد به تك تك مربيان ديگر هم سلام كند. نوع دوم تعميم، نگهداري رفتار نام دارد كه به ادامه رفتار پس از پايان برنامه تغيير رفتار يا آموزش گفته ميشود و به آن استقامت رفتار هم ميگويند.و نوع سوم تعميم، تعميم پاسخ است. منظور از تعميم پاسخ اين است كه در نتيجه ايجاد تغيير در يك رفتار خاص رفتارهاي ديگري از شخص نيز تغيير كند. كه اين پديده را تغيير رفتار همزمان مينامند. براي مثال وقتي به كودك مبتلا به اتيسم آموزش شلوار پوشيدن را ميدهيم همزمان با آن تشخيص جلو و پشت شلوار، بستن زيپ و دكمه آن نیز آموزش داده ميشود.
منابع:
https://autism-clinic.com/
https://mehrparvar.com/
